Kalkulator pochodnych
Wynik
- f′(1)
- -2,687737
- Styczna w punkcie (1; 0,14112)
- y = −2,687737x + 2,828857
Obliczenia krok po kroku
- f(x) = x²·sin(3x)
- (x²·sin(3x))′ = 2x·sin(3x) + 3x²·cos(3x) — pochodna iloczynu: (f·g)′ = f′·g + f·g′
- (x²)′ = 2x — pochodna potęgi: (xⁿ)′ = n·xⁿ⁻¹
- (sin(3x))′ = 3cos(3x) — (sin u)′ = cos u, funkcja złożona: mnożymy przez pochodną wewnętrznej u′
- (3x)′ = 3 — stałą wyłączamy przed pochodną: (c·f)′ = c·f′
- Styczna: y = f′(x₀)(x − x₀) + f(x₀) = −2,687737·(x − 1) + 0,14112 → y = −2,687737x + 2,828857
- Wartość w punkcie: f′(1) = −2,687737
- Wynik jest uproszczony automatycznie; równoważna postać w podręczniku może wyglądać inaczej (np. po wyciągnięciu czynnika przed nawias).
Kalkulator pochodnych oblicza pochodną funkcji w sposób symboliczny — pierwszą, drugą, trzecią lub czwartą pochodną — oraz pokazuje, która reguła została zastosowana na każdym etapie: reguła iloczynu, ilorazu lub łańcuchowa. Oblicza również pochodne cząstkowe, wartość pochodnej w punkcie oraz równanie stycznej, a także rysuje funkcję wraz z jej pochodną. Kalkulator jest bezpłatny i nie wymaga rejestracji.
Jak korzystać z kalkulatora
- W polu Funkcja f(x) wpisz funkcję, np. „x^3 - 2x + ln(x)”:
- potęgi oznaczamy symbolem ^ (x^2), mnożenie symbolem * lub bez znaku (3x, 2sin(x)),
- funkcje: sin, cos, tg, ctg, ln, log, e^x, sqrt (pierwiastki kwadratowe), arcsin, arctg, |x| (wartość bezwzględna),
- nawiasy wokół argumentów funkcji: sin(3x), e^(2x).
- W polu Zmienna różniczkowania wprowadź zmienną (domyślnie x). Inne litery są traktowane jako stałe — daje to pochodną cząstkową.
- Wybierz rzęd pochodnej: pierwszą f′, drugą f″, trzecią f‴ lub czwartą f⁽⁴⁾.
- Opcjonalnie wprowadź punkt x₀ — kalkulator poda wartość pochodnej, a w przypadku pierwszej pochodnej również równanie stycznej w tym punkcie.
Wynik zawiera pochodną, opis zastosowanych reguł, pochodne niższych rzędów oraz wykres funkcji i jej pochodnej.
Zasady różniczkowania
Kalkulator stosuje te same zasady, co broszura CKE „Wybrane wzory matematyczne”:
- suma i różnica: (f ± g)′ = f′ ± g′,
- wielokrotność stałej: (c·f)′ = c·f′,
- iloczyn: (f·g)′ = f′·g + f·g′,
- iloraz: (f/g)′ = (f′·g − f·g′)/g², gdzie g ≠ 0,
- funkcja złożona (reguła łańcuchowa): [f(g(x))]′ = f′(g(x))·g′(x).
Pochodne funkcji podstawowych:
- (c)′ = 0, (xⁿ)′ = n·xⁿ⁻¹, (1/x)′ = −1/x², (√x)′ = 1/(2√x),
- (sin x)′ = cos x, (cos x)′ = −sin x, (tg x)′ = 1/cos²x,
- (eˣ)′ = eˣ, (ln x)′ = 1/x, (aˣ)′ = aˣ·ln a.
Wzory trygonometryczne obowiązują dla kątów wyrażonych w radianach — dlatego wartości w danym punkcie oblicza się w radianach.
Przykład: pochodna krok po kroku
Funkcja przykładowa: f(x) = x²·sin(3x), punkt x₀ = 1.
- Funkcja jest iloczynem, więc ma zastosowanie reguła iloczynu: (x²·sin(3x))′ = (x²)′·sin(3x) + x²·(sin(3x))′.
- (x²)′ = 2x — reguła potęgowa.
- (sin(3x))′ = cos(3x)·(3x)′ = 3cos(3x) — reguła łańcuchowa: pochodna funkcji zewnętrznej pomnożona przez pochodną funkcji wewnętrznej.
- Wynik: f′(x) = 2x·sin(3x) + 3x²·cos(3x).
- Wartość w punkcie x₀ = 1: f′(1) = 2·sin 3 + 3·cos 3 ≈ −2,687737.
- Prosta styczna: f(1) = sin 3 ≈ 0,14112, więc y = −2,687737·(x − 1) + 0,14112 → y = −2,687737x + 2,828857.
Pochodna drugiego rzędu to f″(x) = 2sin(3x) + 12x·cos(3x) − 9x²·sin(3x); f″(1) ≈ −12,86775. Kalkulator automatycznie upraszcza wyniki, ale postać może różnić się od tej podanej w podręczniku.
Pochodna w punkcie i prosta styczna
Wartość pochodnej w punkcie x₀ to nachylenie prostej stycznej do wykresu w tym punkcie. Równanie prostej stycznej ma postać:
y = f′(x₀)·(x − x₀) + f(x₀)
Przykład: f(x) = x³ − 2x² + 5x − 7 dla x₀ = 2:
- f′(x) = 3x² − 4x + 5,
- f′(2) = 12 − 8 + 5 = 9, f(2) = 8 − 8 + 10 − 7 = 3,
- prosta styczna: y = 9(x − 2) + 3 → y = 9x − 15.
Pochodna służy do badania funkcji: tam, gdzie f′ jest dodatnia, funkcja jest rosnąca; tam, gdzie jest ujemna, funkcja jest malejąca; punkty ekstremalne mogą występować tam, gdzie f′ = 0. Są to typowe zadania na maturze rozszerzonej oraz w zadaniach dotyczących optymalizacji.
Więcej przykładów: iloraz, funkcja wykładnicza, pierwiastki
- Iloraz: f(x) = ln(x)/x → f′(x) = (1 − ln(x))/x². Dla x₀ = 1: f′(1) = 1, f(1) = 0, prosta styczna y = x − 1.
- Funkcja wykładnicza i iloczyn: f(x) = e^(2x)·cos(x) → f′(x) = 2e^(2x)·cos(x) − e^(2x)·sin(x). Dla x₀ = 0: f′(0) = 2, prosta styczna y = 2x + 1.
- Pierwiastek funkcji złożonej: f(x) = √(x² + 1) → f′(x) = x/√(x² + 1). W punkcie x₀ = 0 pochodna wynosi 0 — prosta styczna y = 1 jest pozioma, ponieważ funkcja ma tam minimum.
- Tangens: f(x) = tg(x) → f′(x) = 1/cos²(x); f′(0) = 1.
Kalkulator sprawdza też dziedzinę: jeśli punkt x₀ nie należy do dziedziny funkcji (np. x₀ = −1 dla ln(x), która jest określona tylko dla x większych od 0), zamiast liczby pokazuje „nieokreślona” i ostrzeżenie, że pochodna w tym punkcie nie istnieje — choć sam wzór 1/x dałby wartość −1.
Pochodne cząstkowe
W przypadku funkcji wielu zmiennych pochodną cząstkową względem jednej zmiennej oblicza się, traktując wszystkie pozostałe zmienne jako stałe. W kalkulatorze należy wprowadzić funkcję i wpisać wybraną zmienną w polu Zmienna różniczkowania.
Przykład: f(x, y) = x²y + y³:
- względem y: ∂f/∂y = x² + 3y² (x² jest stałym współczynnikiem y, a (y³)′ = 3y²),
- względem x: ∂f/∂x = 2xy (y³ jest stałą, więc jej pochodna wynosi 0).
Kalkulator oznacza wynik symbolem f′ i dodaje uwagę, że pozostałe symbole zostały potraktowane jako stałe. Drugie pochodne cząstkowe względem tej samej zmiennej można uzyskać, wybierając drugiego rzędu. Wartość w punkcie oraz wykres są dostępne tylko dla funkcji jednej zmiennej.
Pochodne i równania różniczkowe
Równanie różniczkowe to równanie, w którym niewiadomą jest funkcja, a w równaniu występują jej pochodne, np. y′ = 2y. Ten kalkulator nie rozwiązuje równań różniczkowych, ale pomaga sprawdzić poprawność rozwiązania: należy podstawić proponowaną funkcję i porównać pochodne.
Przykład: Czy y = e^(2x) jest rozwiązaniem równania y′ = 2y? Kalkulator podaje (e^(2x))′ = 2e^(2x), co wynosi dokładnie 2y — a więc tak. W ten sam sposób można sprawdzić drugą pochodną dla równań takich jak y″ + y = 0 (np. dla y = sin x, y″ = −sin x).
Całkowanie jest operacją odwrotną do różniczkowania — aby znaleźć pierwotne, użyj kalkulatora całkowego, a w przypadku granic — kalkulatora granic.
Najczęstsze pytania
Jak obliczyć pochodną iloczynu?
Zastosuj regułę iloczynu: (f·g)′ = f′·g + f·g′. Dla x²·sin(3x) pochodna wynosi 2x·sin(3x) + 3x²·cos(3x).
Czym jest reguła łańcuchowa?
Pochodna funkcji złożonej to iloczyn pochodnej funkcji zewnętrznej i pochodnej funkcji wewnętrznej. Dla funkcji sin(3x): cos(3x) · 3 = 3cos(3x).
Jak znaleźć równanie stycznej?
Oblicz f′(x₀) i f(x₀), a następnie podstaw je do wyrażenia y = f′(x₀)(x − x₀) + f(x₀). Dla wyrażenia x³ − 2x² + 5x − 7 przy x₀ = 2 prosta styczna ma postać y = 9x − 15.
Jak obliczyć pochodną cząstkową?
Wszystkie zmienne oprócz wybranej traktuj jako stałe. Dla wyrażenia x²y + y³ pochodna cząstkowa względem y wynosi x² + 3y², a względem x – 2xy.
Czy kalkulator potrafi rozwiązywać równania różniczkowe?
Nie. Oblicza on pochodne, co pozwala sprawdzić, czy dana funkcja spełnia równanie różniczkowe, na przykład czy y = e^(2x) spełnia warunek y′ = 2y.
Dlaczego mój wynik różni się od tego z podręcznika?
Tę samą pochodną można zapisać w kilku równoważnych postaciach, na przykład poprzez wyjęcie czynnika z nawiasów. Kalkulator automatycznie upraszcza wynik, ale nie zawsze do postaci podanej w podręczniku.
Źródła
- CKE: Wybrane wzory matematyczne na egzamin maturalny z matematyki – pochodna funkcji, równanie stycznej
- MIT OpenCourseWare: 18.01SC Rachunek różniczkowy funkcji jednej zmiennej – różniczkowanie
Ostatnia aktualizacja: 19 października 2026