Kalkulator opioidów i benzodiazepin (dawki równoważne)
Wynik
- Dawka równoważna bez redukcji
- 60 mg/dobę
- Dawka ratunkowa (≈ 1/6 dobowej, jako morfina doustna IR)
- 7,5 mg
| Opioid | Współczynnik MME | Dawka równoważna |
|---|---|---|
| Morfina doustna | 1 | 60 mg/dobę |
| Morfina s.c./i.v. | 3 | 20 mg/dobę |
| Oksykodon doustny | 1,5 | 40 mg/dobę |
| Hydromorfon doustny | 5 | 12 mg/dobę |
| Tapentadol doustny | 0,4 | 150 mg/dobę |
| Tramadol doustny | 0,2 | 300 mg/dobę |
| Kodeina doustna | 0,15 | 400 mg/dobę |
| Dihydrokodeina doustna | 0,25 | 240 mg/dobę |
| Fentanyl transdermalny (plaster) | 2,4 | 25 µg/h |
Obliczenia krok po kroku
- MME = 40 mg/dobę × 1,5 = 60 mg/dobę
- Morfina doustna: 60 ÷ 1 = 60 mg/dobę
- Redukcja o 25% (niepełna tolerancja krzyżowa): 60 × 0,75 = 45 mg/dobę
- NARZĘDZIE WYŁĄCZNIE DLA LEKARZY I FARMACEUTÓW. Pacjent nie może samodzielnie zmieniać ani przeliczać dawek opioidów — grozi to przedawkowaniem i depresją oddechową.
- Współczynniki MME wg wytycznych CDC 2022; redukcja 25–50% przy rotacji wg zaleceń EAPC (Caraceni i in., 2012). Recepta Rpw na morfinę, oksykodon czy fentanyl jest ważna 30 dni od wystawienia, obejmuje zapas do 90 dni i — od 7.11.2024 — wymaga osobistego zbadania pacjenta (kolejna przez teleporadę do 3 miesięcy od zbadania; t.j. Dz.U. 2025 poz. 1678 § 7). Tabele ekwianalgetyczne są przybliżone — dawkę miareczkuje się indywidualnie, z monitorowaniem pacjenta.
- Fentanyl transdermalny: pełny efekt po 12–24 h od naklejenia — poprzedni opioid o przedłużonym uwalnianiu podaje się jeszcze ostatni raz przy naklejeniu plastra (schemat wg ChPL). Metadonu nie przeliczaj tym kalkulatorem.
Kalkulator opioidów to narzędzie przeznaczone dla lekarzy i farmaceutów prowadzących rotację opioidów. Przelicza on dzienną dawkę aktualnie stosowanego opioidu na ekwiwalent morfiny doustnej (MME), a następnie na dawkę leku docelowego, po czym stosuje redukcję o 25–50% z uwagi na niepełną tolerancję krzyżową. Wskazuje on dawkę pojedynczą dla wybranej liczby dawek dziennie, najbliższy niższy plaster z fentanylem oraz przybliżoną dawkę ratunkową. Współczynniki przeliczeniowe pochodzą z wytycznych CDC z 2022 r., a zakres redukcji – z zaleceń EAPC. Pacjenci nie mogą samodzielnie zmieniać ani przeliczać dawek opioidów – grozi to przedawkowaniem i depresją oddechową. Osobny tryb przelicza benzodiazepiny na równoważnik diazepamu.
Jak korzystać z kalkulatora opioidów
- Obecny opioid – nazwa leku i droga podania (morfina doustna, morfina podskórna/dożylna, oksykodon, hydromorfon, tapentadol, tramadol, kodeina, dihydrokodeina lub fentanyl transdermalny).
- Dawka dzienna – całkowita dawka na 24 godziny w mg; w przypadku plastra z fentanylem należy podać dawkę w µg/h.
- Opioid docelowy.
- Redukcja dawki przy rotacji – 0% (tylko przeliczenie), 25%, 33% lub 50%. Większą redukcję stosuje się u pacjentów w podeszłym wieku, z niewydolnością nerek lub wątroby oraz w przypadku zmiany leku z powodu działań niepożądanych.
- Liczba dawek dziennie leku docelowego – 2 dla postaci o zmodyfikowanym uwalnianiu, 6 dla postaci o natychmiastowym uwalnianiu, 1 dla preparatów przyjmowanych raz dziennie.
Wynik pokazuje MME, docelową dawkę dobową po redukcji oraz pojedynczą dawkę (lub najbliższy mniejszy plaster z fentanylem). Poniżej znajdziesz dawkę bez redukcji, przybliżoną dawkę ratunkową oraz tabelę równoważników dla wszystkich opioidów w kalkulatorze.
Rotacja opioidów – jak działa przeliczenie (MME)
Przeliczanie odbywa się przez wspólną jednostkę – ekwiwalent morfiny doustnej (MME, mg/dobę):
- MME = dawka dzienna × współczynnik przeliczeniowy aktualnego leku
- Dawka docelowa = MME ÷ współczynnik leku docelowego
- Dawka po redukcji = dawka docelowa × (1 − redukcja)
Współczynniki przeliczeniowe (CDC 2022, tabela 1):
| Opioid | Współczynnik | Ekwiwalent 60 mg morfiny doustnej |
|---|---|---|
| Morfina doustna | 1 | 60 mg/dobę |
| Morfina podskórna/dożylna | 3 | 20 mg/dobę |
| Oksykodon doustny | 1,5 | 40 mg/dobę |
| Hydromorfon doustny | 5 | 12 mg/dobę |
| Tapentadol doustny | 0,4 | 150 mg/dobę |
| Tramadol doustny | 0,2 | 300 mg/dobę |
| Kodeina doustna | 0,15 | 400 mg/dobę |
| Dihydrokodeina doustna | 0,25 | 240 mg/dobę |
| Fentanyl przezskórny | 2,4 na 1 µg/h | 25 µg/h |
Redukcja dawki kompensuje niepełną tolerancję krzyżową: pacjent tolerujący jeden opioid nie jest w pełni tolerancyjny na inny, więc dawka obliczona w stosunku 1:1 może być zbyt silna. Zalecenia EAPC (Caraceni i in., Lancet Oncol 2012) wskazują na zmniejszenie dawki o 25–50%, a następnie miareczkowanie dawki w zależności od nasilenia bólu i występujących działań niepożądanych. Metadon i buprenorfina nie są przeliczane przez ten kalkulator – ich przelicznik względem morfiny jest nieliniowy i zależy od dawki.
Przykład: rotacja z oksykodonu na morfinę
Wartości domyślne: oksykodon 40 mg/dobę doustnie → morfina doustna, redukcja o 25%, 2 dawki na dobę.
- MME = 40 × 1,5 = 60 mg/dobę
- Morfina bez redukcji: 60 ÷ 1 = 60 mg/dobę
- Po redukcji o 25%: 60 × 0,75 = 45 mg/dobę
- Morfina o zmodyfikowanym uwalnianiu co 12 godzin: 22,5 mg na dawkę (w praktyce wybiera się najbliższą dostępną moc)
- Dawka ratunkowa ≈ 1/6 dawki dobowej po redukcji: 45 ÷ 6 = 7,5 mg morfiny o natychmiastowym uwalnianiu
Inne rotacje:
| Obecny lek | Lek docelowy | Redukcja | MME | Wynik |
|---|---|---|---|---|
| morfina 120 mg/dobę | plaster z fentanylem | 25% | 120 | 37,5 µg/h (50 µg/h bez redukcji) |
| tramadol 400 mg/dobę | oksykodon, 2 dawki | 25% | 80 | 40 mg/dobę = 20 mg co 12 godzin |
| morfina 60 mg/dobę | hydromorfon, 2 dawki | 33% | 60 | 8 mg/dobę = 4 mg co 12 godzin |
Kalkulator wyróżnia MME 90 mg/dobę lub więcej – zgodnie z wytycznymi CDC przy takich dawkach ryzyko przedawkowania znacznie wzrasta i należy ponownie ocenić wskazania do stosowania leku.
Plastry z fentanylem – przeliczenie morfiny na dawkę przezskórną
W przypadku fentanylu podawanego przezskórnie kalkulator stosuje współczynnik 2,4: 1 µg/h ≈ 2,4 mg morfiny podawanej doustnie dziennie, więc plaster o dawce 25 µg/h ≈ 60 mg morfiny podawanej doustnie dziennie. Po obliczeniu dawki kalkulator sugeruje najbliższą niższą moc plastra dostępną na rynku (12, 25, 37,5, 50, 75, 100 µg/h); większe dawki uzyskuje się poprzez połączenie kilku plastrów.
Zasady praktyczne (zgodnie z charakterystyką produktu):
- Plaster osiąga pełne działanie dopiero po 12–24 godzinach. W przypadku przejścia z opioidu o zmodyfikowanym uwalnianiu przyjmowanego co 12 godzin ostatnią dawkę podaje się w momencie naklejenia pierwszego plastra.
- Plaster wymienia się co 72 godziny; dawki nie należy zwiększać wcześniej niż po 3 dniach.
- Ciepło (gorączka, poduszka elektryczna, sauna) zwiększa wchłanianie fentanylu i ryzyko przedawkowania.
- Fentanyl podawany przezskórnie nie jest stosowany do rozpoczęcia leczenia u pacjentów, którzy wcześniej nie przyjmowali opioidów, ani w przypadku bólu ostrego.
W przypadku zmiany schematu leczenia w drugą stronę (plaster → opioid doustny) należy pamiętać, że fentanyl pozostaje w depocie skórnym przez wiele godzin po usunięciu plastra – lek doustny należy wprowadzać stopniowo.
Recepty na opioidy w Polsce – Rpw, 30 dni i osobiste zbadanie
Większość silnych opioidów (morfina, oksykodon, fentanyl, hydromorfon, tapentadol) to środki odurzające z grupy I-N w rozumieniu ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii i są one przepisywane na receptę typu Rpw. Najważniejsze zasady wynikające z rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie środków odurzających i substancji psychotropowych (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 1678):
- recepta musi zostać zrealizowana w ciągu 30 dni od daty wystawienia,
- jedna recepta może obejmować zapas na okres do 90 dni, a można wystawić maksymalnie 3 recepty na kolejne okresy, których łączny czas trwania nie może przekroczyć 90 dni,
- przed wystawieniem recepty lekarz sprawdza w systemie e-zdrowia (lub podczas wywiadu), jakie leki zostały już przepisane pacjentowi,
- od 7 listopada 2024 r. fentanyl, morfina i oksykodon (oraz surowce pochodzenia konopnego) można przepisać wyłącznie po osobistym zbadaniu pacjenta; kolejną receptę podczas teleporady można wystawić, jeśli od ostatniego zbadania minęły najwyżej 3 miesiące. Z tego wymogu zwolniony jest lekarz POZ kontynuujący leczenie w ramach umowy z NFZ.
Tramadol i kodeina nie należą do leków z grupy I-N, dlatego są przepisywane na zwykłą receptę (Rp).
Kalkulator opioidów i benzodiazepin – bezpieczeństwo
Tabele ekwianalgetyczne są tylko punktem wyjścia. Reakcja na opioidy różni się znacznie w zależności od pacjenta, dlatego po zmianie leku pacjent jest monitorowany, a dawka dostosowywana – zwłaszcza w ciągu pierwszych 24–72 godzin.
Większą redukcję (33–50%) stosuje się, gdy:
- pacjent jest w podeszłym wieku lub w stanie osłabienia,
- występuje niewydolność nerek lub wątroby (w przypadku niewydolności nerek dochodzi do kumulacji metabolitów morfiny – często preferuje się oksykodon, fentanyl lub hydromorfon),
- zmiana leku wynika z objawów toksyczności (splątanie, mioklonie, nadmierna sedacja),
- pacjent przyjmuje również benzodiazepiny, gabapentynoidy lub inne leki hamujące oddychanie.
Tryb „benzodiazepiny” przelicza dawki według równoważników diazepamu (C.H. Ashton, Benzodiazepines: How They Work and How to Withdraw, 2002): 10 mg diazepamu odpowiada m.in. 0,5 mg alprazolamu lub klonazepamu, 1 mg lorazepamu, 20 mg oksazepamu i 25 mg chlordiazepoksydu. Przykład: alprazolam 1 mg na dobę = 20 mg diazepamu. Tabele są przybliżone, a zamianę leku i odstawianie benzodiazepin (stopniowo, zwykle o 5–10% dawki co 1–2 tygodnie) prowadzi lekarz. Łączenie benzodiazepin z opioidami znacznie zwiększa ryzyko depresji oddechowej.
Jeśli jesteś pacjentem i nie udaje się opanować bólu lub występują u Ciebie działania niepożądane, skontaktuj się z lekarzem lub zespołem opieki paliatywnej – nie zmieniaj dawki samodzielnie. Objawy przedawkowania (bardzo powolny oddech, zwężone źrenice, brak reakcji) wymagają wezwania 112.
Najczęstsze pytania
Jak przeliczyć oksykodon na morfinę?
Należy pomnożyć dawkę oksykodonu przez 1,5, aby uzyskać dawkę morfiny doustnej (40 mg oksykodonu = 60 mg morfiny dziennie), a następnie zmniejszyć wynik o 25–50% ze względu na niepełną tolerancję krzyżową.
Jaka dawka morfiny odpowiada plastrowi z fentanylem 25 µg/h?
Około 60 mg morfiny doustnej dziennie (25 × 2,4). Przy przechodzeniu z morfiny na plaster dawkę zmniejsza się i wybiera się najbliższą niższą moc plastra.
Dlaczego przy rotacji opioidów zmniejsza się dawkę?
Ze względu na niepełną tolerancję krzyżową: pacjent przyzwyczajony do jednego opioidu może reagować silniej na inny. EAPC zaleca redukcję o 25–50%, a następnie miareczkowanie dawki.
Czy kalkulator pozwala przeliczyć dawkę metadonu?
Nie. Przeliczanie dawek między metadonem a morfiną nie jest liniowe i zależy od dawki, dlatego powinno być wykonywane wyłącznie przez doświadczonych specjalistów. Kalkulator nie uwzględnia również buprenorfiny.
Jak długo ważna jest recepta na morfinę lub oksykodon?
30 dni od daty wystawienia. Jedna recepta może obejmować do 90 dni leczenia, a od listopada 2024 r. recepta wymaga osobistego zbadania pacjenta (kolejna przez teleporadę – do 3 miesięcy od zbadania).
Ile diazepamu odpowiada 1 mg alprazolamu?
Około 20 mg. Według tabel Ashton 0,5 mg alprazolamu odpowiada 10 mg diazepamu. Tryb „benzodiazepiny” w kalkulatorze przelicza też klonazepam, lorazepam, oksazepam i inne.
Źródła
- Dowell D. i in., CDC Clinical Practice Guideline for Prescribing Opioids for Pain – United States, 2022, MMWR Recomm Rep 2022;71(RR-3):1–95
- Caraceni A. i in., Use of opioid analgesics in the treatment of cancer pain: evidence-based recommendations from the EAPC, Lancet Oncol 2012;13:e58–e68
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie środków odurzających, substancji psychotropowych, prekursorów kategorii 1 i preparatów zawierających te środki lub substancje – tekst jednolity (Dz.U. 2025 poz. 1678)
- Ashton C.H., Benzodiazepines: How They Work and How to Withdraw (Ashton Manual), 2002
Ostatnia aktualizacja: 2 listopada 2026